4 . انطاكيه : انطاكيه واقع در ساحل شرقى درياى مديترانه از مشهورترين مراكز بازرگانى بود كه معتصم عباسى برج و باروى آن را استوار گردانيد . اين شهر ضمن آنكه از بنادر تجارى شام بود ، همراه بنادر ديگرى چون فرما و اسكندريه حلقهء اتصال ميان شرق و غرب به شمار مىرفت . « 1 » 5 . فسطاط : اين شهر مركز تجارى مصر در روزگار فاطميان بود . از نظر جغرافيدانهايى چون مَقدِسى ، فسطاط حتى از بغداد نيز آبادتر و سالم‌تر بود . بازارهايى پاكيزه و منظم داشت ؛ و پر از كالا بودند . راههاى تجارى شام ، موصل و عراق و ديگر سرزمينهاى شرقى اسلامى به آنجا ختم مىگرديد . « 2 » 6 . عيذاب : عيذاب بندرى بود بر كنار دريارى سرخ كه با بندر القصر رقابت مىكرد . اين بندر در سده‌هاى پنجم و ششم شكوفا گرديد ، چرا كه اختلاف ميان فاطميان با سلاجقه و نفوذ اينان بر بغداد و نيز تسلط صليبيها بر ابُلّه موجب گرديد تا راه تجارى مصر از بغداد به جنوب انتقال يابد . به نوشتهء ابن جبير ، اهل عيذاب از كشتيهاى تجارىشان ثروتى هنگفت گرد آورده بودند . آنان تجارت پيشه بودند و حاجيان را جا به جا مىكردند . بازرگانان و حاجيان مصرى از دو طريق به عيذاب مىرفتند ؛ يكى راه قوص بود كه دو شاخه مىشد : « عبدين » و « دون » ؛ و ديگرى راه اسوان . راه دوم از آب اندكى برخوردار بود ، اما كوتاهى آن امتياز به شمار مىرفت . چرا كه كاروانها در مدت 15 روز آن را طى مىكردند . به خلاف راه نخست در مسير اين راه كوههاى در هم پيچيده وجود نداشت . اسوان مرز تجارى با سرزمين نوبه نيز بود . از اين رو بازرگانان راه اين بندر را بر راه شهر قوص ترجيح مىدادند . كشتيها با حركت به سوى شرق ، يا حاجيان را به بندر جده در حجاز مىرساندند يا آنكه كالا بارگيرى مىكردند و رهسپار سرزمين يمن مىشدند و از آنجا راه سواحل هند و چين را در پيش مىگرفتند ، در راه بازگشت نيز نخست به عيذاب و از آنجا به ساحل مصر مىرفتند . از اين رو عيذاب از بزرگ‌ترين بنادر جهان به شمار مىآمد . 5 . بازرگانى خارجى قلمرو تمدن اسلامى به مثابهء حلقهء اتصال ميان شرق و غرب دنيا به مسلمانان امكان مىبخشيد تا راهشان را به سوى دوردست‌ترين نقاط تجارى بگشايند . بازرگانى خارجى مسلمانان با چهار

--> ( 1 ) . همان ، ج 4 ، ص 406 ( 2 ) . همان ، ج 4 ، ص 406